سفر به جنگل ارسباران

وہاں خوبصورت جنگلات میں سردیوں کے چند مہینے گزار کر ہم موسمِ بہار کے آغاز پر واپس چترال کی طرف لوٹ جاتے ہیں۔ جب موسم صاف ہوتا تھا تو ہم شازور جھیل کی طرف نکل جاتے تھے، اس کے کنارے میں خوب دھوپ سینکا کرتا تھا، اب جب اس وقت کے بارے میں سوچتا ہوں تو سب کچھ خواب سا لگتا ہے۔ اس رپورٹ کے اعداد و شمار جان کر نہ صرف میری نسل کے تمام جانور بلکہ تمام جانور دوست انسان خوشی سے سرشار ہوئے ہوں گے۔

میری پیدائش بھی کاشکین میں ہوئی تھی، اس لیے میں کمراٹ کو اپنا دوسرا گھر سمجھتا ہوں۔ مارخور کے شکار میں لوگوں کی دلچسپی کی وجہ ہمارا لذیذ اور صحت بخش گوشت ہے، ساتھ ہی ہماری کھالیں اور سینگ بھی لاکھوں روپے میں بکتے ہیں اور دوسرا یہ کہ تقریباً ہر شکاری پہلے وار میں ہم کو مار کر ہماری سینگوں کی ٹرافی جیت کر دوسرے کو پیچھے چھوڑ دینے کا جذبہ رکھتا ہے۔ ’تاہم ہمارا سب سے زیادہ شکار انسان ہی کرتے ہیں، اور یہ شکار شمالی علاقوں میں بھی بہت عام ہے۔

موسمی ہجرت کا یہ سلسلہ صدیوں سے جاری ہے لیکن گزشتہ چند سال سے وادی کمراٹ سے تعلق رکھنے والے چند مقامی شکاری اس خوبصورت وادی میں ہماری ہجرت کو در اندازی سمجھ کر ہمارا شکار کر رہے ہیں۔ ’انٹرنیشنل یونین فار کنزرویشن آف نیچر اینڈ نیچرل ریسورسز (آئی یو سی این) نے ہماری نسل کو خطرے سے دوچار نسل کے جانوروں کی فہرست میں شامل کر رکھا ہے، جس کا مطلب یہ ہے کہ اگر میری بقا کے لیے اقدامات نہ کیے گئے تو مستقبل قریب میں ہماری نسل اس زمین سے ختم ہوجائے گی۔ ہماری خواہش ہے کہ ہمیں وادئ کمراٹ سمیت پاکستان کی خوبصورت وادیوں اور بلند و بالا پہاڑی سلسلوں میں آزادی کے ساتھ قدرت کی رعانیوں سے لطف اندوز ہونے دیا جائے۔

میں نے چھاروٹ بانڈہ (بانال) کے پیچھے درختوں کے ایک جھنڈ میں کئی راتیں گزاری ہیں۔ ایک زمانہ تھا جب ہم ٹولیوں کی شکل میں بڑی تعداد میں کاشکین پاس عبور کرکے کمراٹ میں داخل ہوتے تو دیر کوہستان کے چرند و پرند مسکرا کر ہمیں خوش آمدید کہتے تھے۔ ’مگر افسوس کے ساتھ بتانا پڑ رہا ہے کہ گزشتہ 2 برسوں میں ہمارے غیر قانونی شکار اور قدرتی آفات جیسے سیلاب، لینڈ سلائیڈنگ کے باعث صرف چترال کے گول نیشنل پارک میں مارخوروں کی تعداد 2 ہزار تک محدود ہوگئی ہے۔

’اس ساری داستان گوئی کا مقصد فقط یہ بتانا ہے کہ ہماری نسل انتہائی قیمتی اور نایاب ہے۔ کمراٹ کے درخت جھوم جھوم کر اپنی خوشی کا اظہار کرتے تھے۔ جب برفباری شروع ہوجاتی تھی تو ہم کسی گھنے جنگل میں دیار کے درخت کے نیچے جمع ہوکر بزرگ مارخور سے مزے مزے کی کہانیاں سنتے تھے لیکن وادئ کمراٹ کو شاید کسی کی نظر لگ گئی۔ زیرا درخت کاج موادی از ریشه ی خود در خاک ترشح می کند که از رشد بسیاری از گیاهان جلوگیری می شود.

در هند فقرائی هستند که چهل روز زیر خاک دفن کرده، علف کاشنه و درویده، و اورا زنده بیرون آوردند. در اینمیان کوشندگان، بد اندیشیهای عینالدوله را دریافته، و امید کم کرده، و دوباره بکوششهایی پرداخته بودند. به گفته او، طالبان و زورمندان محلی در مساحت حدود ۲۷ هزار هکتار زمین پستهها را قبل از پخته شدن آن چیده اند. این گربه ماهی به دلیل این که در یکی از بکرترین مناطق دنیا زندگی میکند بیش از معمول بزرگ است. او میگوید: «حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ باشنده این ولایت به جنگلات پسته در مناطق حضرت سلطان و کوه گوگرد هجوم بردند.» به گفته او، هرچند نیروهای امنیتی وارد عمل شده و بسیاری از آنها را گرفتار کردند، اما آنها قبلاً به ثمره درختان پسته صدمه رسانده بودند.

حیف است که سرمایه های ملی کشور ما بخصوص این دو ثروت ملی (جنگلها طبیعی و علفچرها و درختان سبز پسته ) از اثر بی توجهی اداره های مسوول برخی حاضر اند برای کسب در آمد ناچیز با قطع بی رویه نباتات نادر دامنه ها را از پوشش سبز این گیاهان نادر برهنه کنند. علفچر ها که رکن مهم و اساس اقتصاد جامعه ملی افغانستانی را تشکیل می دهد، همکاری های لازم بعمل آورند تا باشد مردم رنجدیده کشور که سالیان دراز به اینطرف رنج ها کشیده اند و دیده و تلفات داده اند، از فرآورده های این منابع طبیعی خدا داد استفاده و بهره برداری کرده باشند.

«جرجان» نیز نام دیگر گرگان است که در سالیان قبل به جنگل های شمال نیز اتلاق میشد. بوداگرایی همانند دیگر کیشهای هندی ذهن را ابزار بنیادین رهایی میداند و بر ورزیدگی درست ذهن تأکید مینماید. لطفا به خصوص وقتی جاده شلوغ است، درست رانندگی کنید. لازم است بدانید با ماشین نمیتوانید خیلی در جنگل پیش بروید و تنها در مراتع اطراف که نرسیده به جنگل هستند، میتوانید گشتی بزنید. بنابراین، تنها طعمهی موجود در این جزیره، پرندگان هستند. این جنگل ها نه تنها دمای هوا را به شدت کنترل می کنند، بلکه یکی از منابع مهم تامین آب سالم و مورد نیاز اقیانوس ها و از همه مهمتر جذب کربن هستند.

از اینکه جنگل ها و علفچرها دو ثروت ملی ومیراث طبیعی خدا داد است که در حفظ و نگهداری پاکی محیط زیست و تصفیه هوا و بهبودی صحت و سلامتی انسان ها رول عمده داشته، همچنان از محصولاتی، مانند پسته، جغلوزه، بادام ،انجیر، زیتون و غیره فراورده های آن عاید سرشار که در تقویه بنیه اقتصادی کشور رول مهم وارزنده ای یفا می نماید قابل توجه و در خور اهمیت است. موضوع حفاظت و جلوگیری از قطع جنگل های طبیعی صنعتی مثمر وغیر مثمر، نگهداری وبهره برداری از جنگل ها سر سبز پسته یادام کوهی جلغوزه و نگهداری و حفاظت علفچر ها که در تربیت چهار پایان و به خصوص گوسفندان و گوسفند قره قل کشور در خور اهمیت است، در زمینه باید توجه بیشتر مبذول گردد تا مدرک عواید و اسعار خارجی بیشتر نصیب کشور گردد و هکذا در قسمت زراعت گیاهان صنعتی ( کتان، پنبه، زعفران، شرشم و ابریشم عواید در هکتار آن توجه بیشتر به عمل آید، گرچه افغانستان عزیز کشوری است زراعتی و چارواداری ولی طوریکه لازم است ولی متاسفانه با این همه کمک های میلیارد دالر کار اساسی زبر بنای اقتصادی در کشور طوریکه لازم است در این قسمت توجه لازم بعمل نیامده است، باید در این زمینه هرچه زودتر و بیشتر توجه خاص بعمل آید.

رفیع الله روشن زاده، سرپرست ریاست زراعت ولایت سمنگان میگوید که در این ولایت شمالی یورش بر جنگلات پسته به تاریخ هفتم جولای، یعنی روز دوم عید فطر شروع شد. پسته در افغانستان تا اواخر ماه جولای پخته نمیشود، اما مردم در اوایل این ماه به جنگلات پسته یورش برده و به گفته وزارت زراعت، به صورت غیرقانونی حدود ۴۰ درصد پسته خام را چیده اند. جنگل های بارانی گرمسیری بسیار گرم و مرطوب هستند و بیش از ۷۵ درصد باران های آن از طریق تبخیر و تعرق تولید می شود. صرف تنقلات چون آجیل و میوههای خشك و هم چنین انواع شیرینیها، مانند قُطاب، سوهان، گز، باقلوا، بامیه و زولبیا نیز در ایران بسیار معمول است.

در خارج از منطقه جنگلزاری شرقی کشور انواع دیگر پهن برگان پسته،بادام کوهی یا بادام وحشی ،ارغوان ،سکساول ،گز وغیره نیز هستند. کابل با واقع بودن بامتداد یکی از خطوط اتصالی دربین فلات ایران و آسیای میانه از یکطرف و نیم قاره هند از طرف دیگر دارای موقعیت بسیار ستراتژیک است. اس خطرے کے پیشِ نظر ہمارے بزرگوں کی طرف سے ہمیں ہدایات ملتی ہیں کہ کمراٹ کی حسین وادی میں ان بھوکے شکاریوں کے ہاتھوں مارے جانے اور ان کے دسترخوان کی زینت بننے سے بہتر ہے کہ چترال میں بھوکے پیٹ ہی سویا جائے۔ بادغیس از طرف غرب به ولایت هرات، از شرق به ولایت فاریاب، از شمال به کشور ترکمنستان و از جنوب با ولایت غور همسرحد میباشد.

طبق تحقیقات دانشمندان در ولایت بادغیس و گلران هرات، گوزن سایبریائی در دره آجر، پلنگ برفی در مناطق شمال شرقی هندوکش، کفتار در دشتهای شمال غرب و جنوب غرب، آهو سفید در دشتهای شمال زندگی میکردند. دریاچه توشن در حاشیه جنوبی روستای توشن در النگدره واقع در پنج کیلومتری جنوب شهرستان گرگان قرار دارد. محمد امان امانیار، مسئول بخش نظارت از جنگلات در وزارت زراعت میگوید که حکومت برای جلوگیری از چیدن غیرقانونی پستهها در چند سال گذشته دسترسی به این جنگلات در ۱۱ ولایت را ممنوع قرار داده است. مردم شمال آمودریـا، بمقدارکم تابع زراعت بودند.

دیدگاهتان را بنویسید